Nghệ thuật tò he thẫm đẫm tâm hồn dân tộc

Standard

Tò he là một trong số ít những trò chơi dân gian còn lưu truyền đến ngày nay. Những tác phẩm sinh động, đầy màu sắc, mộc mạc, mang đầy nét hoài cổ nhưng tươi vui rạng rỡ được làm nên từ bàn tay khéo léo của những nghệ nhân làng Xuân La (xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội) đã chu du khắp bốn phương…

Tò he có từ bao giờ?

Tò he không những ăn sâu vào tiềm thức của mỗi người dân Việt mà còn đi vào thơ ca như những gì đặc sắc nhất của nền văn hoá Bắc Bộ: “Tò he mỗi cái một đồng. Em mua một cái cho chồng em chơi. Chồng em đánh hỏng thì thôi. Em mua cái khác em chơi một mình”.

Không biết tò he có từ bao giờ, nhưng với những câu đồng dao cổ trên thì tò he đã chứng tỏ là một trong những trò chơi dân gian có từ rất lâu còn tồn tại… Theo một số cụ già làm nghề lâu năm trong làng thì tò he đã có lịch sử hơn 300 năm mà nơi được coi là nơi khởi nguồn của nghề nặn tò he là làng Xuân La (xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội).

Nghệ nhân Đặng Văn Tẫn say sưa với tò he – môn nghệ thuật truyền thống

Ban đầu, người ta gọi tò he là đồ chơi chim cò bởi tò he được nặn thành hình con chim, con cò nhưng về sau, sản phẩm thường được gắn với một chiếc kèn ống sậy, đầu kèn có dính kẹo mạch nha có thể phát ra một thứ âm thanh hấp dẫn, khi thổi lên có tiếng kêu ngắt quãng tò… te… tò… te. Ðể nặn ra tò he chỉ cần những nguyên liệu rất đơn giản, đó là những sản phẩm nông nghiệp như bột gạo, phẩm màu, que tre.

Giai đoạn làm bột là giai đoạn công phu nhất. Bột được làm từ gạo nếp trộn với gạo tẻ nghiền nhỏ theo tỷ lệ 50/50. Sau đó đem nhào với nước đến khi bột nhuyễn, quyện dính vào nhau, vê thành cục thì cho vào nồi nước đang sôi để một giờ đồng hồ. Khi bột nổi, chìm rồi lại nổi thì vớt ra, để nguội lúc đó mới nhuộm màu.

Nghệ nhân Đặng Văn Tẫn chia sẻ: “Những sản phẩm tò he sặc sỡ, sinh động, đẹp mắt được làm nên từ hạt gạo quê hương, không chỉ mang đậm hồn dân tộc mà còn có thể được xem như những tác phẩm nghệ thuật. Qua bàn tay tài hoa của người nghệ sỹ chân chất, mộc mạc đã thổi hồn cho bột gạo để những con tò he cất lên tiếng nói của tâm hồn trẻ thơ đầy màu sắc.”

Không những thế, tò he còn là một “món hàng” giúp bà con sau ngày mùa nặng nhọc có thêm nguồn thu nhập cải thiện cuộc sống. Người dân làng Xuân La có câu ca lưu truyền: “Thứ nhất bánh đa, thứ nhì bánh cuốn, thứ ba chim cò” – chim cò ở đây là chỉ nghề nặn tò he. Cái nghề chỉ được xếp thứ 3 ở làng đã giúp cho người dân Xuân La nổi tiếng cả nước, và cũng với cái nghề chim cò ấy, họ đã rong ruổi khắp mọi miền quê.

Khát khao còn mãi tò he

Đến với buổi sinh hoạt nằm trong hoạt động “Góc nghệ thuật chiều thứ 4” với chủ đề “Vui Tết thiếu nhi cùng tò he”, chúng tôi cảm nhận rõ hơn sự lôi cuốn và sức sống của một nghề truyền thống tưởng chừng đã quá xưa cũ.

Trong buổi sinh hoạt, các em không chỉ được ngắm nhìn những con tò he sặc sỡ, mà dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân Đặng Văn Tẫn, các em còn được thỏa sức sáng tạo để tự tay tạo nên những tác phẩm nghệ thuật tý hon. Những con vật ngồ ngộ, đáng yêu, những bông hồng với đủ màu sắc xanh đỏ dù chưa rõ hình thù, đường nét còn gồ ghề nhưng nó toát lên sự ngộ nghĩnh, sự trong sáng trẻ thơ… Công việc giúp cho các em rèn luyện năng khiếu mỹ thuật đồng thời cảm nhận rõ hơn giá trị của món đồ chơi dân gian này.

Những “siêu phẩm” tò he hấp dẫn đầy màu sắc

Thế nhưng, một điểm hạn chế việc quảng bá tò he đến với bạn bè quốc tế chính là do chất liệu làm ra chúng. Bột gạo rất dẻo khi nặn nhưng lại không để được lâu, dễ bị mốc và khô, nứt. Mỗi sản phẩm tò he thông thường chỉ để được từ 3 đến 30 ngày (tuỳ thuộc vào tay nghề của thợ nặn, thời tiết và cách bảo quản). Không ít khách du lịch quốc tế khi đến Việt Nam được chiêm ngưỡng những tác phẩm tò he đã đặt vấn đề đưa tò he ra nước ngoài. Thế nhưng khi sản phẩm làm ra, đem đóng hộp mang sang đến nước bạn thì bị khô nứt. Kế hoạch đưa tò he ra thị trường thế giới đành phải tạm dừng.

Bởi vậy, người dân Xuân La bên cạnh mong muốn có được sự giúp đỡ của chính quyền địa phương, các cơ quan chức năng trong việc định hướng phát triển cho làng nghề thì họ đặc biệt muốn sự giúp đỡ của các nhà khoa học trong việc nghiên cứu, tìm ra chất liệu mới để làm tò he không những đẹp mà còn bền. Có như thế, làng nghề Xuân La mới phát triển hết nội lực của mình và tò he Việt Nam mới có thể bước chân vào “sân chơi” lớn hơn.

Tò he là sản phẩm đồ chơi dân gian độc đáo, vừa mang bản sắc dân tộc, vừa mang tính khoa học. Nó có tầm quan trọng trong cuộc sống, học tập, vui chơi giải trí và rèn luyện tính thẩm mỹ cho trẻ em. Những người tạo ra nó mặc dù chưa đủ khả năng nâng các sản phẩm của mình lên hàng mỹ nghệ, nhưng các sản phẩm ấy đã để lại cho người xem những tình cảm, rung động khó phai. Mong rằng, trong thời đại tên lửa, vũ trụ như hiện nay, tò he không bị lãng quên.

Đức Hiệp

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s