Cụ Nội cháu là Nghệ nhân Tò He

Standard

Nghệ nhân Đặng Văn Tố – thân thương tò he!

 

(TT&VH)- Hà Nội có người nặn tò he được chính quyền phong tặng nghệ nhân là Cụ  Đặng Văn Tố . Cụ là người của làng Xuân La, Phượng Dực, Phú Xuyên – nơi có tuổi nghề tương truyền đã từ 300 – 600 năm.

1. Tò he là đồ chơi của trẻ em, nặn các con giống làm bằng bột hấp chín, có nhuộm mầu. Tò he ở đâu, bọn trẻ xúm xít ở đó. Chúng là người “ra đề”, và người nặn tò he là người “giải đề”. Thánh Gióng, Tôn Ngộ Không, rồng, gà, khỉ, voi, hổ, báo, kép võ, đào thương… đều được cả. Những năm trước, tò he là thú chơi đã đi cùng bọn trẻ vào cả những giấc mơ.

Nghệ nhân Đặng Văn Tố  Xuân La có thời điểm gần như cả làng đi nặn tò he. Họ rong ruổi khắp đất nước, từ Huế tới Sài Gòn, từ Lạng Sơn tới Cà Mau, chỗ nào cũng có người làng này kiếm sống. Nghề lang bạt mà, mỗi người chọn một nơi khác nhau để hành nghề, nhưng đông nhất là ở Hà Nội. Đến vườn thú Hà Nội có thể thấy hàng chục nghệ nhân Xuân La, mỗi người một góc, họ lặng lẽ mua chỗ ngồi và nặn những con tò he đủ màu sặc sỡ. Đạp xe khoảng 30km vào trung tâm Hà Nội là họ đã có thể hành nghề. Đường xa đạp mãi thành quen. Biết bao con phố Hà Nội đã thành quen thuộc.

Bọn trẻ bây giờ khoái chơi hình Siêu nhân, Thủy thủ Mặt trăng, Songoku, Pikachu… hơn là chơi những con vật quen thuộc như trâu, gà, lợn… Nhiều lúc người nặn tò he cũng phải tranh thủ đọc thêm truyện tranh, xem phim hoạt hình để nặn sao cho thật sinh động vừa ý bọn trẻ. Nhưng vẫn phải có đủ 12 con giáp để làm mẫu cho khách.

Nặn một con tò he mất chừng năm phút, bán được vài ngàn đồng, có khi cả ngày cũng chỉ bán được vài con giống, nhưng họ lại quan niệm: “Lời lãi chẳng bao nhiêu nhưng mỗi lần nhìn những đứa trẻ vui đùa với nhau bên những con tò he, mình cũng vui lây mà thêm yêu nghề”. Giờ đây, khi Xuân La đã trở nên nổi tiếng, du khách đến với làng rất thích cái vẻ mộc mạc, giản đơn của mỗi con tò he và tìm hiểu về lịch sử làng nghề, rồi tự tay nặn những con tò he mình thích đem về làm kỷ niệm.

Từng mang tò he đi Nhật để tham gia hội chợ làng nghề quốc tế, nhưng nay nghệ nhân cội rễ nhất làng Đặng Văn Tố không còn đủ sức để đạp xe rong phố nữa. Những lúc buồn nhớ nghề, ông lại lôi tráp tò he ra dạy nghề cho lũ cháu lên năm. Ông nói: “Cái nghề “đầu đường cuối chợ” này lận đận lắm, lúc người ta nghỉ ngơi để vui lễ hội thì mình lại phơi mặt ở các góc phố để kiếm từng đồng”.

2. Có bột mới gột nên tò he. Làm bột nặn tò he cũng chẳng khác gì làm đồ ăn, gạo tẻ trộn với một phần gạo nếp, xay cho nhuyễn, mịn, tẽ nước rồi phơi khô để sẵn đấy từ hôm trước. Mỗi sáng hoà bột ấy với nước màu rồi đem đồ chín thành bột nặn. Cụ Tố bảo ai cũng làm tò he được vì nguyên liệu chỉ là gạo nếp và gạo tẻ thông thường. Làm tò he khó ở chỗ xử lý bột sao cho dẻo nhưng không dính. Tính tỷ lệ gạo nếp – gạo tẻ – nước – phẩm màu sao cho hợp lý, không phải ai cũng làm được. Cụ Tố thì thào, đó là bí quyết trong nghề, dân làng Xuân La tâm niệm lời nguyền không tiết lộ bí quyết nghề nghiệp cho người lạ (không phải dân làng) trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Pha bột, màu sao cho khi nặn xong màu con giống tươi rói, qua 1-2 ngày vẫn giữ như vậy. Độ đàn hồi của bột phải như cao su mới đạt. Con tò he mới nặn xong, nện xuống mặt hòm đồ nghề mà không biến dạng mới đạt yêu cầu. Loại bột để đi nặn rong phải pha thật chính xác hai loại gạo nếp và tẻ, nhiều nếp thì bột nhão và dính, kém độ bóng, ít nếp quá thì bột rắn, không có sự kết dính và đàn hồi. Riêng tò he bán rằm tháng Tám âm lịch và ngày lễ Tết, chỉ dùng gạo tẻ xay bột, không được pha gạo nếp. Nặn xong, xếp vào nồi hấp chín, con nào con nấy căng mướt đẹp mắt. Những dịp này, mỗi nhà làm hết dăm chục cân gạo là thường.
Với thợ chân truyền, các thứ nước màu chế từ các lá cây ăn được. Những thứ là màu đều là rau củ vẫn ăn hàng ngày, ngoài lá dứa, là cẩm, lá củ dền, gấc đỏ, còn có củ nghệ, lá khúc, lá bắp cải, su hào… Cứ mùa nào thứ ấy mà xoay vòng. Làm thế tuy có vất vả nhưng lại an tâm, đứa trẻ chơi tò he nhỡ có nhai, có nuốt con tò he, cũng chẳng sao. Bột màu đã đồ chín cứ để nóng mà kéo như người ta làm kẹo kéo hay bánh dày. Càng làm kĩ bột càng dẻo, càng dễ nặn.

 

Muốn học nghề tò he phải bắt đầu nặn đồ vật. Bài học thật đơn giản. Xe bột quanh một que tăm để có một cây gậy. Nhưng muốn phân biệt đấy là gậy tre Thánh Gióng chứ không phải thiết bổng của Tôn Ngộ Không, cách xe phải khác. Xe rộng vòng như người viết chữ thảo, thì có gậy tre. Những vòng xe không đều nhau, đẩy khúc bột chạm vào cái chai trong lòng bàn tay để cái chai xù xì ấy tạo mấu cho cây gậy tre. Muốn gậy sắt thì xe khép vòng, khúc bột được tiện ra ở chỗ mịn nhất của hai bàn tay, trước sau đều như đúc, vuông thành sắc cạnh như người ta viết chữ chân phương.Khi đã vững tay nghề có thể dán lá cho khúc tre binh khí nhỏ xíu ấy. Nặn đồ vật quen tay thì được chuyển sang tập nặn con vật. Tò he có cái cốt tre ở trong, vì thế trước sau chỉ có một thế đứng.

Những con vật bốn chân là khó nặn, vì chúng bò chứ có đứng bao giờ! Cho nên nặn thú cũng như người làm xiếc thú. Phải dạy con rồng, con rắn uốn dẻo quanh cái que tre kia để dù tung hoành cách chi, vẫn vào được khuôn phép. Con mèo thì phải trèo cây cau, để ôm vào cây cau mà đứng như người.

Học xong bài tạo thế từ loài vật mới chuyển qua bài điểm nhãn, tạo thần cho các nét mặt con người. Nặn tò he rất giống với nghệ thuật vẽ mặt nạ trong tuồng. Tính tượng trưng, ước lệ rất cao, Người trung mặt đỏ đôi tròng bạc/ đứa nịnh râu thưa mấy sợi còi.Có thể nhìn nặn tò he mà tìm ra mối quan hệ giữa hội hoạ với sân khấu dân gian.

3. Nhà cụ Tố là một gia đình sống chết với nghề. Anh Tẫn con trai thứ của cụ tiết lộ, gia đình anh đã 10 đời theo nghề. Cả gia đình cụ Tố, con cái, cháu chắt trên 30 người đều có thể nặn tò he được. Tha phương cầu thực gần 30 năm kiếm sống bằng nghề nặn tò he, giờ ngoài 80 tuổi, cụ về quê, hành trang chỉ là kinh nghiệm, bí quyết nghề và sự ngưỡng vọng của một thầy già trong nghề.

Những nghệ nhân làng Xuân La, trong đó có cụ Tố được mời tới nhiều lễ hội dân gian cũng như ra nước ngoài để nặn biểu diễn. Nghề nặn tò he tưởng như bé mọn đã được đông đảo bạn bè quốc tế biết đến. Đó thực sự là những phần thưởng quý giá dành cho những người có nhiều cống hiến trong việc giữ gìn và phát huy nghề tò he truyền thống.

2 responses »

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s